Prahistorija

O kontinuiranom životu na području današnjeg Visokog svjedoče nalazi kakanjske i butmirske kulture pronađeni u bogatom neolitskom naselju Okolište, smještenom u naselju Radinovići.

Ovaj arheološki lokalitet nalazi se na Listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine od 2006. godine.

Sistematska arheološka istraživanja, provedena u periodu od 2002. do 2008. godine od strane Njemačkog arheološkog instituta iz Frankfurta, univerziteta u Bambergu i Kielu, Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine i Zavičajnog muzeja Visoko, potvrdila su postojanje značajnog prahistorijskog naselja.

Zahvaljujući rezultatima ovih istraživanja, Okolište je svrstano među najznačajnija neolitska nalazišta u Evropi.

Antički period

Prije dolaska Rimljana, veći dio Bosne bio je naseljen ilirskim plemenom Dezidijati.

Jačanjem naselja i privrednih centara na području današnje Ilidže, Višnjice kod Kiseljaka i Breze, Visoko postaje značajna raskrsnica glavnih rimskih puteva.

Brojni arheološki nalazi svjedoče o prisustvu rimske civilizacije na ovom prostoru. Među najznačajnijim lokalitetima izdvajaju se:

• Crkvina kod sela Mokronozi – ostaci rimskog naselja, novac i brojni keramički fragmenti;
• Veliki Gradac kod Ramadanovaca;
• Veliki Gradac kod Seoče – ostaci rimske utvrde.

Tragovi rimske kulture pronađeni su i na lokalitetima:

• Mile – Arnautovići;
• Vratnica;
• Raskršće kod Maurovića;
• te na drugim lokalitetima visočkog kraja.

Srednji vijek

Visoko čuva izuzetno bogate dokaze o višestoljetnom postojanju i razvoju srednjovjekovne bosanske države.

U ovom periodu Visoko je predstavljalo političko, administrativno i kulturno središte srednjovjekovne Bosne, sjedište bosanskih banova i kraljeva.

Grad je ime dobio po srednjovjekovnom kraljevskom gradu Visoki, smještenom na brdu Visočica, oko 300 metara iznad kotline u kojoj će se kasnije razviti naselje Podvisoki, a potom i današnje Visoko.

Područje Visokog obiluje kulturno-historijskim spomenicima iz ovog perioda.

Ploča Kulina bana

Ploča Kulina bana, koju je 1898. godine u Biskupićima/Muhašinovićima pronašao dr. Ćiro Truhelka, potiče iz perioda između 1185. i 1202. godine.

Pronađena je na lokalitetu crkve bana Kulina i predstavlja jedan od najstarijih sačuvanih spomenika srednjovjekovne bosanske države.

Povelja Kulina bana

Najstariji do sada pronađeni dokument koji svjedoči o bosanskoj državnosti – Povelja Kulina bana – napisana je 29. augusta 1189. godine na području današnjeg Visokog.

Riječ je o dvojezičnom dokumentu, pisanom latinicom i bosančicom (bosanskom ćirilicom), kojim su uređene povlastice dubrovačkih trgovaca.

Povelja je sačuvana u tri primjerka:

• dva primjerka čuvaju se u Državnom arhivu u Dubrovniku;
• jedan primjerak nalazi se u Ruskoj akademiji nauka i umjetnosti u Sankt Peterburgu.

Srednjovjekovni kraljevski grad Visoki

Historijsko područje Srednjovjekovni kraljevski grad Visoki proglašeno je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine 2004. godine.

Tačno vrijeme nastanka tvrđave nije moguće sa sigurnošću utvrditi, ali se grad Visoki prvi put spominje u povelji bana Tvrtka I Kotromanića iz 1355. godine.

U fundusu Zavičajnog muzeja Visoko čuva se bogat arheološki materijal pronađen na ovom lokalitetu, uključujući:

• ulomke stakla;
• keramiku;
• novac;
• građevinski materijal.

Među najznačajnijim nalazima izdvajaju se:

• nadvratnik sa Starog grada sa gotičkim arhitektonskim elementima;
• reljef konjanika;
• natpis na bosančici;
• dekorativni nadprozornik – bifora.

Čajangrad

Jedan od značajnih spomenika ovog perioda je lokalitet Čajangrad, srednjovjekovna utvrda smještena iznad rijeke Gračanice.

Smatra se da je utvrda služila za nadzor puta na pravcu Visoko – Bobovac.

U podnožju Čajangrada pronađena je nadgrobna ploča kaznaca Nespine, dimenzija 2 × 1 metar.

Original ploče čuva se u Zemaljskom muzeju Bosne i Hercegovine, dok se njena gipsana replika nalazi u lapidariju Zavičajnog muzeja Visoko.

Mile – Arnautovići

Jedan od najznačajnijih arheoloških lokaliteta srednjovjekovne Bosne predstavlja Krunidbena i grobna crkva bosanskih kraljeva u Milama – Arnautovićima, proglašena nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine 2003. godine.

Ovo je mjesto:

• krunisanja prvog bosanskog kralja Tvrtka I Kotromanića 1377. godine;
• ukopa kralja Tvrtka I Kotromanića;
• ukopa bana Stjepana II Kotromanića.

Lokalitet čine četiri graditeljske cjeline:

1. Najstariji zid iz kasnoantičkog perioda;
2. Romanička crkva podignuta iznad najstarijeg objekta;
3. Stariji gotički objekat naslonjen na apsidu romaničke crkve;
4. Mlađa ili velika gotička crkva.

Poseban značaj lokalitetu daje činjenica da je na ovom mjestu održan prvi sabor bosanske vlastele, a prema historijskim izvorima upravo ovdje su se sabori redovno održavali.

Lokalitet je udaljen približno dva kilometra od srednjovjekovnog naselja Podvisoki i nalazi se u neposrednoj blizini drugih važnih centara srednjovjekovne Bosne – Biskupića/Muhašinovića i Moštra.

Franjevački samostan u Arnautovićima

Lokalitet nekadašnjeg franjevačkog samostana u Arnautovićima, koji je prema dostupnim podacima podigao ban Stjepan II Kotromanić 1244. godine, nalazi se na privremenoj listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine.

Stećci

Na području Visokog evidentirano je približno 344 stećka, raspoređena na brojnim nekropolama, među kojima su:

• Bijele Vode,
• Buzići,
• Čifluk,
• Dobrinje,
• Dvor,
• Džindići,
• Ginje,
• Goduša,
• Gorani,
• Klisa,
• Malo Čajno,
• Maurovići,
• Poriječani,
• Šošnje,
• Tušnjići,
• Uvorići,
• Zbilje.

Ovi nadgrobni spomenici predstavljaju vrijedan dio kulturno-historijskog naslijeđa visočkog kraja i Bosne i Hercegovine.

Osmanski period

Visoko se nalazilo u sastavu Osmanskog carstva i prije konačnog pada srednjovjekovne bosanske države pod osmansku vlast. Već 1462. godine postaje centar upravno-teritorijalne jedinice – Visočke nahije.

Osnivačem Visokog kao naselja orijentalno-islamskog tipa smatra se bosanski i hercegovački sandžak-beg Ajas-beg.

Tokom treće decenije 16. stoljeća Visoko stiče status kasabe, kada je izgrađena i prva džamija – Šerefuddinova džamija, nazvana po svom osnivaču. U njenoj neposrednoj blizini formirana je i prva muslimanska mahala, koja je nosila isto ime.

Početkom 17. stoljeća Visočka nahija obuhvatala je više od 160 naseljenih mjesta na području današnjih gradova i općina:

• Visoko,
• Breza,
• Kakanj,
• Ilijaš,
• Fojnica,
• Kiseljak,
• Kreševo,
• Vareš,
• Busovača.

Dolaskom islama kao nove monoteističke religije dolazi do značajnih promjena u načinu života, organizaciji naselja i ukupnom društvenom razvoju ovog područja.

Tabačka (Tabhanska) džamija

Graditeljska cjelina Tabačka (Tabhanska) džamija prema dostupnim podacima izgrađena je najvjerovatnije tokom 17. stoljeća, u periodu intenzivnog razvoja tabačkog zanata.

Nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine proglašena je 2003. godine.

Tokom svoje historije više puta je obnavljana zbog posljedica poplava i požara. Današnji izgled dobila je nakon rekonstrukcije započete 2010. godine.

Pravoslavna crkva Svetog Prokopija

Među najznačajnijim spomenicima ovog perioda nalazi se i Pravoslavna crkva Svetog Prokopija, zajedno sa svojim pokretnim kulturnim naslijeđem.

Crkva je izgrađena 1853. godine, a od 2004. godine nalazi se na listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine.

Islamski sakralni spomenici

Na privremenoj listi nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine nalaze se:

• Alaudinova (Šadrvanska) džamija, izgrađena sredinom 16. stoljeća;
• Nakšibendijska tekija.

Od značajnih islamskih sakralnih objekata iz osmanskog perioda izdvajaju se i:

Stara džamija u Goduši

Smatra se jednom od najstarijih džamija na području Visokog.

Stara džamija u Dobrinju

Izgrađena je u tradicionalnom bosanskom stilu.

Stara džamija u Podvincima

Predstavlja jedan od značajnih primjera tradicionalne bosanske sakralne arhitekture.

Hadži Hasanova džamija (Saračica)

Izgrađena je tokom 17. stoljeća, a rekonstruisana 2000. godine. U njenoj neposrednoj blizini nalazi se i turbe.

Hadži Ibrahimova džamija (Pertačka)

Izgrađena je u prvoj polovini 16. stoljeća, a rekonstruisana 1996. godine. Posebno je prepoznatljiva po jedinstvenoj kamenoj munari.

Alauddin Sagir džamija (Donja Mahala)

Najvjerovatnije je izgrađena tokom 17. stoljeća, dok je obnovljena 1981. godine.

Hadži Muruvetova džamija (Kraljevac)

Također je podignuta tokom 17. stoljeća, a današnji izgled dobila je nakon ponovne izgradnje 1986. godine.

Džamije u Rosuljama i na Novom Brdu

Ove džamije ubrajaju se među mlađe sakralne objekte na području Visokog. O njihovim graditeljima i vremenu izgradnje nisu sačuvani pouzdani historijski podaci.

Ahmet-efendijina medresa

Posebno mjesto među objektima iz osmanskog perioda zauzima zgrada u kojoj je danas smješten Medžlis Islamske zajednice Visoko.

Na tom lokalitetu prvobitno se nalazila Ahmet-efendijina medresa, izgrađena 1838. godine.

Objekat je uništen u požaru 1911. godine, nakon čega je 1913. godine podignuta nova zgrada. U njen ugao ugrađena je originalna kamena ploča sa prvobitne medrese.

Stara muslimanska mezarja

Značajan dio kulturno-historijskog naslijeđa predstavljaju i lokaliteti starih muslimanskih mezarja.

Na području Visokog evidentirano je približno 126 mezarja, od kojih je najveće smješteno uz desnu obalu rijeke Bosne, kod betonskog mosta u Visokom.

Ovo mezarje je tokom vremena u velikoj mjeri devastirano.

Razvoj zanatstva

Jedna od najvažnijih karakteristika osmanskog perioda na području Visokog jeste snažan razvoj zanatskih djelatnosti.

Posebno su bili razvijeni:

• tabački zanat,
• grnčarski zanat,
• opančarski zanat,
• čibučarski zanat.

O razvijenosti zanatstva svjedoče podaci da su tokom 19. stoljeća visočki tabaci godišnje prerađivali približno 80.000 koža, dok su opančari proizvodili i do milion opanaka godišnje.

U fundusu Zavičajnog muzeja Visoko čuva se jedina sačuvana tabačka stupa na Balkanu, koja je danas postavljena na platou preko puta zgrade muzeja.

Ovaj vrijedni eksponat predstavlja jedinstveno svjedočanstvo o bogatoj zanatskoj tradiciji Visokog.

Austro-Ugarski period

Nakon okupacije Bosne i Hercegovine 1878. godine, Visoko ulazi u period intenzivnog društvenog, privrednog i urbanog razvoja pod upravom Austro-Ugarske Monarhije.

Dolaskom austrougarske vlasti dolazi do značajnih promjena u organizaciji uprave, obrazovanja, privrede i infrastrukture. U ovom periodu grade se brojni javni objekti, uvode novi administrativni sistemi te se unapređuju saobraćajne veze.

Visoko postaje značajan trgovački i zanatski centar, a tradicionalni zanati nastavljaju svoj razvoj uz postepeno uvođenje savremenijih oblika privređivanja.

Franjevački samostan sv. Bonaventure

Jedan od najznačajnijih objekata iz ovog perioda je Franjevački samostan sv. Bonaventure u Visokom.

Samostan je izgrađen krajem 19. stoljeća i predstavlja važan vjerski, obrazovni i kulturni centar.

U okviru samostana djelovala je i škola koja je imala značajnu ulogu u obrazovanju stanovništva visočkog kraja.

Tokom svog postojanja samostan je predstavljao mjesto okupljanja, obrazovanja i kulturnog djelovanja te je ostao jedan od najprepoznatljivijih objekata Visokog.

Razvoj školstva i obrazovanja

U austrougarskom periodu značajno se unapređuje obrazovni sistem.

Otvaraju se nove škole, uvode savremeni nastavni programi, a obrazovanje postaje dostupnije širem krugu stanovništva.

Poseban značaj imale su:

• osnovne škole;
• konfesionalne škole;
• obrazovne ustanove koje su djelovale pri vjerskim zajednicama.

Ovaj period predstavlja početak modernog razvoja školstva na području Visokog.

Razvoj saobraćaja i infrastrukture

Austrougarska uprava posvetila je veliku pažnju razvoju infrastrukture.

Izgrađeni su i modernizovani:

• putevi;
• mostovi;
• javni objekti;
• administrativne zgrade.

Poseban značaj za razvoj Visokog imala je izgradnja željezničke mreže, koja je omogućila bržu komunikaciju sa drugim dijelovima Bosne i Hercegovine i tadašnje Monarhije.

Razvoj saobraćaja doprinio je jačanju trgovine, zanatstva i ukupnog privrednog razvoja grada.

Arhitektura austrougarskog perioda

Brojni objekti izgrađeni krajem 19. i početkom 20. stoljeća i danas predstavljaju važan dio urbanog identiteta Visokog.

Karakteristični su:

• elementi historicizma;
• secesijski stil;
• kombinacija evropskih i lokalnih graditeljskih tradicija.

Mnoge zgrade iz tog perioda i danas imaju javnu namjenu te predstavljaju vrijedno kulturno-historijsko naslijeđe grada.

Početak 20. stoljeća i savremeni razvoj

Početkom 20. stoljeća Visoko nastavlja svoj razvoj kao značajan privredni, obrazovni i kulturni centar.

Posebno se razvijaju:

• trgovina;
• zanatstvo;
• kožarska industrija;
• obrazovne i kulturne ustanove.

Grad je kroz različite historijske periode zadržao svoju važnu ulogu u razvoju centralne Bosne.

Kulturno-historijsko naslijeđe Visokog danas

Visoko danas predstavlja jedan od najznačajnijih centara kulturno-historijskog naslijeđa u Bosni i Hercegovini.

Na području grada nalaze se brojni lokaliteti iz:

• prahistorijskog perioda;
• antičkog perioda;
• srednjeg vijeka;
• osmanskog perioda;
• austrougarskog perioda.

Posebnu vrijednost predstavljaju nacionalni spomenici Bosne i Hercegovine, među kojima se izdvajaju:

• Krunidbena i grobna crkva bosanskih kraljeva u Milama – Arnautovićima;
• Srednjovjekovni kraljevski grad Visoki;
• Okolište;
• Tabačka (Tabhanska) džamija;
• Pravoslavna crkva Svetog Prokopija;
• brojni drugi kulturno-historijski lokaliteti.

Zahvaljujući bogatom naslijeđu, Visoko predstavlja jedno od najznačajnijih mjesta za proučavanje historije Bosne i Hercegovine, od neolita do savremenog doba.

Detaljnije podatke možete dobiti posjetom Zavičajnog muzeja ili ih potražiti na službenoj web stranici Muzeja: http://www.zavicajnimuzej.com/