Zaštita nacionalnog blaga

Lokaliteti kulturno-historijskog i prirodnog naslijeđa koji se nalaze na području Grada Visoko imaju izuzetan državni značaj, jer historijat ovdašnjih lokaliteta predstavlja i hiljadugodišnju historiju Bosne i Hercegovine.

Na području Grada Visoko nalazi se šest proglašenih nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine.

1. Arheološko područje Mile – Arnautovići

Arheološko područje Mile – Arnautovići, mjesto održavanja stanaka bosanske vlastele, krunisanja bosanskih vladara i grobna crkva bosanskih kraljeva, proglašeno je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine Odlukom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika (broj: 06-6-894/03-2 od 02.07.2003. godine).

Lokalitet se nalazi u Arnautovićima, na desnoj obali rijeke Bosne, u blizini ušća rijeke Gorušice, uz željezničku prugu izgrađenu 1947. godine i cestu koja prolazi preko spomeničkog područja.

Smješten je približno dva kilometra od srednjovjekovnog naselja Podvisoki, u neposrednoj blizini značajnih kulturno-političkih centara srednjovjekovne Bosne – Biskupića/Muhašinovića i Moštra.

Od ovog lokaliteta prema sjeveru vodio je put za Bobovac i Kraljevu Sutjesku, dok je prema jugu vodio prema Podvisokom, Milodražu i Fojnici.

Arheološka istraživanja

Prva arheološka istraživanja na lokalitetu provedena su u periodu 1909–1910. godine, pod nadzorom Karla Patsch-a, kustosa Zemaljskog muzeja u Sarajevu.

Daljnja istraživanja obuhvatala su:

Aktivnosti zaštite lokaliteta

Uposlenici Zavičajnog muzeja Visoko od 2008. godine direktno su uključeni u aktivnosti zaštite ovog nacionalnog spomenika.

Prema podacima nadležne općinske službe za prostorno uređenje, imovinsko-pravne, geodetske, stambeno-komunalne poslove i zaštitu okoline, tokom jula 2006. godine doneseno je devet rješenja o eksproprijaciji zemljišta radi izgradnje lokalnog puta Mile – Arnautovići.

S obzirom da nije postignut sporazum sa vlasnicima zemljišta, predmet je proslijeđen na postupanje Općinskom sudu u Visokom.

Zavičajni muzej Visoko kontinuirano je insistirao na adekvatnoj zaštiti lokaliteta i očuvanju njegovih kulturno-historijskih vrijednosti.

Aktivnosti na zaštiti lokaliteta Mile – Arnautovići

U proteklom periodu realizovano je više komisijskih obilazaka lokaliteta s ciljem pregleda i utvrđivanja njegovog stanja.

U saradnji sa Gradom Visoko, Zavičajni muzej Visoko izradio je i postavio novu informativnu tablu. Lokalitet se kontinuirano održava i sistematski čisti od otpada, rastinja, trave i korova koji su se proširili po ostacima zidina.

U okviru aktivnosti zaštite, jedan dio lokaliteta ograđen je žičanom pletenom ogradom u dužini od približno 20 metara, a postavljena je i zastava Bosne i Hercegovine.

Nakon konsultacija između direktora Zavičajnog muzeja Visoko i predstavnika Zavoda za zaštitu spomenika Federacije Bosne i Hercegovine, dogovoreno je pokretanje aktivnosti na realizaciji projekta „Konzervacija arheološkog lokaliteta Mile u Visokom“.

Prema dogovoru, Zavod za zaštitu spomenika FBiH trebao je izraditi elaborat i projektne smjernice do kraja 2008. godine, dok je Federalno ministarstvo kulture i sporta osiguralo sredstva za realizaciju projekta putem Zavičajnog muzeja Visoko.

Međutim, Zavod za zaštitu spomenika FBiH kasnio je sa izradom elaborata o konzervaciji lokaliteta. Nakon završetka projektne dokumentacije, Zavičajni muzej Visoko planirao je raspisivanje tendera za izbor izvođača radova.

Za realizaciju projekta Federalno ministarstvo kulture i sporta osiguralo je sredstva u iznosu od 50.000,00 KM, koja su bila operativna za provođenje planiranih aktivnosti.

2. Graditeljska cjelina – Tabačka (Tabhanska) džamija

Tabačka (Tabhanska) džamija proglašena je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine Odlukom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika (broj: 08.2-6-801/03-9 od 09.10.2003. godine).

Džamija je izgrađena u vrijeme procvata tabačkog zanata, na lijevoj obali rijeke Fojnice, uz nekadašnju tabhanu. Podigli su je visočki tabaci u prvoj polovini 17. stoljeća.

Tokom svoje historije više puta je obnavljana nakon poplava i požara koji su pogađali gradsku jezgru. Posljednja velika poplava zabilježena je 1870. godine, kada su uništeni i tabhana i džamija.

Nakon toga, 1871. godine izgrađeni su novi kameni temelji džamije, a tada oblikovana arhitektonska forma zadržana je do danas, uprkos brojnim restauratorskim i konzervatorskim zahvatima.

Značajnije intervencije na objektu uključuju:

Projekat rekonstrukcije

Od dana proglašenja nacionalnim spomenikom, aktivnosti džemata, Medžlisa Islamske zajednice Visoko, Zavičajnog muzeja Visoko i lokalne zajednice bile su usmjerene prema izradi projekta potpune rekonstrukcije ovog značajnog objekta.

Na inicijativu navedenih institucija, Zavod za zaštitu spomenika Federacije Bosne i Hercegovine izradio je projekat pod nazivom:

„Projekat rekonstrukcije Tabačke (Tabhanske) džamije u Visokom“.

Projekat je svečano predstavljen 28.09.2004. godine u prostorijama Zavičajnog muzeja Visoko, nakon čega su započete pripremne aktivnosti za njegovu realizaciju.

Restauracija i konzervacija Tabačke (Tabhanske) džamije

Radovi na realizaciji projekta restauracije nacionalnog spomenika Tabačke (Tabhanske) džamije započeli su 2005. godine u saradnji:

• Vlade Federacije Bosne i Hercegovine;
• Federalnog zavoda za zaštitu spomenika Bosne i Hercegovine;
• Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine;
• Medžlisa Islamske zajednice Visoko;
• Općine Visoko;
• Zavičajnog muzeja Visoko.

Projektne aktivnosti nastavljene su kontinuirano tokom 2006., 2007. i 2008. godine.

Kustosi Zavičajnog muzeja Visoko bili su u stalnom kontaktu sa predstavnicima Medžlisa Islamske zajednice Visoko, redovno učestvujući u obilascima lokaliteta, praćenju konzervatorsko-restauratorskih radova te konsultacijama sa nadležnim institucijama.

Završna faza projekta

Završni radovi na projektu rekonstrukcije, restauracije i konzervacije nacionalnog spomenika započeli su tokom 2008. godine.

U okviru završne faze realizirani su radovi na:

• restauraciji enterijera objekta;
• restauraciji eksterijera objekta;
• izgradnji pomoćnog objekta u haremu džamije (abdesthana sa sanitarnim blokom).

Prema podacima Medžlisa Islamske zajednice Visoko, do kraja 2008. godine realizirane su sljedeće aktivnosti:

U navedenom periodu šadrvan još uvijek nije bio u potpunosti stavljen u funkciju zbog nastavka radova na vanjskim instalacijama i pratećoj infrastrukturi.

3. Historijsko područje – Srednjovjekovni bosanski kraljevski grad Visoki

Historijsko područje – Srednjovjekovni bosanski kraljevski grad Visoki proglašeno je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine Odlukom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika (broj: 05.1-2-1047/03-2 od 02.03.2004. godine).

Lokalitet se nalazi na vrhu brda Visočica, na nadmorskoj visini od 766,5 metara, približno 300 metara iznad doline u kojoj se razvilo naselje Visoko.

Status nacionalnog spomenika dodijeljen je na osnovu više kriterija, među kojima se posebno izdvajaju:

• historijska vrijednost;
• umjetnička i estetska vrijednost;
• ambijentalna vrijednost;
• dokumentarna vrijednost;
• naučna vrijednost;
• obrazovna vrijednost;
• očuvanost autentičnosti i kulturne tradicije srednjovjekovnog grada.

Arheološka istraživanja

Prva istraživanja lokaliteta proveo je Đorđe Stratimirović u periodu 1890–1891. godine.

Njegova istraživanja bila su površinskog karaktera i nisu uključivala arheološka sondiranja.

Nekoliko godina kasnije lokalitet je opisao Ćiro Truhelka, nakon čega interes za Stari grad Visoki pokazuju i drugi historičari i istraživači.

Poseban doprinos proučavanju lokaliteta dao je Đoko Mazalić, akademski slikar i istraživač, koji je detaljno dokumentovao stanje očuvanih zidina i izradio skice osnove srednjovjekovnog grada.

Njegov rad objavljen je 1954. godine u publikaciji:

Glasnik Zemaljskog muzeja Sarajevo – Arheologija, pod naslovom:

„Visoki, bosanski grad srednjeg vijeka“.

Sondažna istraživanja

Značajniji arheološki radovi provedeni su tek 1976. godine, kada su Zavičajni muzej Visoko i Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine zajednički realizovali probna sondažna iskopavanja.

Ova istraživanja rezultirala su pronalaskom vrijednih arheoloških nalaza koji su dodatno potvrdili historijski značaj srednjovjekovnog grada Visoki i otvorili mogućnosti za daljnja istraživanja lokaliteta.

Srednjovjekovni bosanski kraljevski grad Visoki

Sistematska arheološka istraživanja Starog grada Visoki

Prva sistematska arheološka sondažna istraživanja na lokalitetu Stari grad Visoki realizovana su u periodu od 17.09.2007. do 10.10.2007. godine, a nastavljena su od 30.06.2008. do 31.08.2008. godine.

Istraživanja su provedena u saradnji:

• Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine;
• Zavičajnog muzeja Visoko.

Projektom je rukovodila mr. Lidija Fekeža, arheolog i stručnjak za srednji vijek iz Zemaljskog muzeja Bosne i Hercegovine, koja je ujedno bila i voditeljica stručnog tima na terenu.

Rezultati istraživanja bili su izuzetno značajni, jer su otkrivene do tada nepoznate zidine kraljevskog grada, kao i brojni vrijedni arheološki nalazi koji su dodatno potvrdili historijski značaj ovog lokaliteta.

4. Graditeljska cjelina – Pravoslavna crkva Svetog Prokopija

Pravoslavna crkva Svetog Prokopija proglašena je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine Odlukom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika (broj: 07.2-2-32/04-3 od 02.03.2004. godine).

Crkva se nalazi uz saobraćajnicu Visoko – Kiseljak, na izlazu iz visočke čaršije, u neposrednoj blizini novog gradskog groblja, na području naselja Podvisoki.

Tačna godina izgradnje crkve nije poznata, ali je evidentirano da je prvi put obnovljena 1853. godine. Kasnije obnove izvršene su:

Tokom 2001. godine izvedeni su konzervatorsko-restauratorski radovi na tri ikone iz zbirke od ukupno 18 ikona koje posjeduje crkva.

Aktivnosti zaštite i saradnja

Zavičajni muzej Visoko posljednjih godina ostvario je saradnju sa predstavnicima Pravoslavne crkvene opštine Visoko i visočkim parohom, jerejem Markom Malešom, s ciljem prikupljanja informacija o ovom nacionalnom spomeniku.

Do danas nije izrađen cjelovit projekat rekonstrukcije i konzervacije objekta.

Tokom 2008. godine izvedeni su samo osnovni zaštitni radovi na pojedinim dijelovima građevine, prvenstveno radi sanacije problema prokišnjavanja.

Za opsežnije konzervatorsko-restauratorske zahvate Pravoslavna crkvena opština Visoko nije raspolagala potrebnim finansijskim sredstvima.

Za najznačajnije planirane projekte izrađeni su predračuni, među kojima se posebno izdvajaju:

• rekonstrukcija krova;
• restauracija fasade.

Procijenjena vrijednost ovih radova iznosila je približno 50.000,00 KM, ali je njihova realizacija odgođena zbog nedostatka finansijskih sredstava.

5. Arheološko područje – Prahistorijsko naselje Okolište

Arheološko područje – Prahistorijsko naselje na lokalitetu Okolište u naseljima Okolište i Radinovići proglašeno je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine Odlukom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika (broj: 05.2-2-159/06-3 od 05.09.2006. godine).

Lokalitet Okolište predstavlja jedno od najznačajnijih prahistorijskih nalazišta u Bosni i Hercegovini i vrijedan je svjedok života na području Visokog tokom mlađeg kamenog doba – neolita.

Otkriće i istraživanja lokaliteta

Arheološki lokalitet Okolište otkriven je 1966. godine, kada je pod rukovodstvom Alojza Benca provedeno prvo probno arheološko sondiranje.

Tom prilikom otkriveni su dobro očuvani ostaci naselja koji pripadaju:

• kakanjskoj kulturi;
• butmirskoj kulturi;

odnosno periodu mlađeg kamenog doba (neolita).

Zaštitne aktivnosti

U organizaciji Zavičajnog muzeja Visoko provedene su zaštitne intervencije i manja arheološka istraživanja:

Ova istraživanja potvrdila su izuzetnu arheološku vrijednost lokaliteta i njegov značaj za proučavanje prahistorijskih zajednica koje su živjele na području današnjeg Visokog.

Međunarodni istraživački projekat

Od 2002. godine na arheološkom lokalitetu Okolište, u naseljima Okolište i Radinovići, kontinuirano se provode sistematska arheološka istraživanja u okviru naučno-istraživačkog projekta:

„Butmirska kultura – neolitska populacija centralne Bosne“.

Cilj projekta je istraživanje života, organizacije naselja i kulturnih karakteristika neolitskih zajednica koje su živjele na području centralne Bosne.

Institucije učesnice

Istraživanja su realizovana u saradnji domaćih i međunarodnih naučnih institucija:

• Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine;
• Zavičajni muzej Visoko;
• Römisch-Germanische Kommission iz Frankfurta;
• Christian-Albrechts-Universität zu Kiel iz Njemačke.

Značaj istraživanja

Sistematskim istraživanjima potvrđen je izuzetni značaj lokaliteta Okolište za proučavanje neolitskog perioda u Bosni i Hercegovini i jugoistočnoj Evropi.

Rezultati istraživanja doprinijeli su boljem razumijevanju:

• razvoja neolitskih zajednica;
• organizacije prahistorijskih naselja;
• društvenih i ekonomskih odnosa stanovništva mlađeg kamenog doba;
• kulturnih veza između zajednica centralne Bosne i drugih područja Evrope.

Kontinuirana istraživanja svrstala su lokalitet Okolište među najznačajnije arheološke lokalitete iz perioda neolita na području Bosne i Hercegovine.

Ostala dobra kulturne baštine

Sa područja Grada Visoko potiču i druga izuzetno značajna dobra kulturne baštine koja zauzimaju posebno mjesto u historiji Bosne i Hercegovine.

Među njima se posebno izdvajaju:

• Povelja Kulina bana, najstariji sačuvani bosanski državni dokument, napisan 1189. godine;
• Ploča Kulina bana, jedan od najznačajnijih materijalnih spomenika srednjovjekovne bosanske države, pronađena na lokalitetu Biskupići/Muhašinovići.

Ovi spomenici predstavljaju dragocjena svjedočanstva o političkom, pravnom i kulturnom razvoju srednjovjekovne Bosne te potvrđuju historijski značaj visočkog kraja kao jednog od najvažnijih centara bosanske državnosti.

6. Graditeljska cjelina – Samostan Svetog Bonaventure u Visokom

Samostan Svetog Bonaventure u Visokom, zajedno sa pripadajućom crkvom, gimnazijom, sjemeništem i pokretnim naslijeđem koje čini zbirka slika starih majstora, proglašen je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.

Nacionalni spomenik obuhvata:

• zgradu Samostana sa gimnazijom i sjemeništem;
• samostansku crkvu;
• zbirku slika starih majstora kao pokretno kulturno naslijeđe.

Na nacionalni spomenik primjenjuju se mjere zaštite utvrđene Zakonom o provođenju odluka Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine.

Historijski razvoj samostana

Prvi franjevački samostan na području Visokog izgrađen je u Milama 1340/41. godine, nakon osnivanja Bosanske franjevačke vikarije.

Na području Visokog postojala je i druga franjevačka kuća sa crkvom Svete Marije u Podvisokom, na lokalitetu poznatom kao Klisa, iznad današnje Pravoslavne crkve Svetog Prokopija.

Oba samostana tokom vremena više puta su rušena, a konačno su nestala krajem XVII stoljeća nakon pohoda Eugena Savojskog na Bosnu i Hercegovinu 1697. godine.

Povratak franjevaca u Visoko

Franjevci se u Visoko vraćaju gotovo dva stoljeća kasnije, 1900. godine, kada grade novi samostan sa školom i sjemeništem.

Povratku franjevaca prethodilo je povećanje broja katoličkog stanovništva. Prema podacima iz 1895. godine, u Visokom su živjela 134 katolika, koliko je bilo i pripadnika jevrejske zajednice.

Iako tada nije osnovana posebna župa, nego župna ekspozitura, gvardijan samostana obavljao je sve župničke dužnosti.

Za izbor Visokog kao sjedišta škole i sjemeništa postojali su i praktični razlozi:

• Visoko se nalazi u geografskom središtu Bosne;
• bilo je dobro povezano sa svim krajevima zemlje;
• kroz grad je prolazila željeznica;
• blizina Sarajeva omogućavala je lakši nadzor rada škole od strane provincijalnog starješinstva.

Franjevačka klasična gimnazija

Franjevačka klasična gimnazija, temeljna odgojno-obrazovna ustanova Franjevačke provincije Bosne Srebrene, osnovana je 1882. godine.

Nastala je objedinjavanjem dotadašnjih franjevačkih samostanskih škola u Kreševu.

Godine 1883. škola je preseljena u Guču Goru kod Travnika, a nakon izgradnje namjenskog objekta 1900. godine trajno prelazi u Visoko.

Izgradnja Samostana Svetog Bonaventure

Franjevci su 1888. godine kupili zemljište uz desnu obalu rijeke Bosne, u blizini željezničke stanice u Visokom, s namjerom izgradnje samostana, sjemeništa, škole i crkve.

Važni događaji u realizaciji projekta:

Projektant objekta bio je Ivan Holtz, a kompleks je izveden u historicističkom stilu.

Razvoj škole i samostana

U periodu od 1900. do 1914. godine Franjevačka klasična gimnazija imala je šest razreda, dok je tlocrt samostana imao oblik slova „J“.

Dogradnjom izvedenom 1913/1914. godine:

• škola dobija osam razreda;
• formirano je unutrašnje dvorište;
• uvedeno je centralno grijanje za cijeli kompleks.

Prva matura održana je 1916. godine, nakon povlačenja austrougarske vojske iz dijela objekta koji je koristila tokom Prvog svjetskog rata.

Tokom Prvog svjetskog rata nisu zabilježena značajnija oštećenja objekta.

Nakon 1918. godine broj katolika u Visokom raste, pa samostanska crkva postaje otvorena i za potrebe vjernika grada.

Period između dva svjetska rata

Godine 1924. škola dobija pravo javnosti, što dovodi do povećanja broja učenika.

Od školske 1925/26. godine broj vanjskih učenika postaje veći od broja sjemeništaraca.

Zbog velikog broja učenika iz udaljenih krajeva, 1928. godine izgrađen je Konvikt, namijenjen učenicima koji nisu planirali svećenički poziv.

Važni događaji tog perioda:

Kategorije učenika

U Franjevačkoj klasičnoj gimnaziji postojale su četiri kategorije učenika:

1. Sjemeništarci (od I do VI razreda)
2. Klerici (VII i VIII razred)
3. Konviktorci (od I do VIII razreda)
4. Vanjski đaci (od I do VIII razreda)

Drugi svjetski rat i poslijeratni period

Tokom Drugog svjetskog rata gimnazija je nastavila s radom, iako su dijelove samostana i konvikta koristili njemačka vojska i domobranske jedinice.

Godine 1944. objekat je bombardovan, pri čemu je djelimično oštećen krov.

Godine 1946. rad Franjevačke gimnazije bio je zabranjen, ali je već 1947. godine, zalaganjem provincijala Bosne Srebrene fra Vitomira Jeličića, školi ponovo dozvoljen rad.

U tom periodu školu su mogli pohađati isključivo kandidati franjevačkog reda.

Obnova i razvoj nakon 1950. godine

Značajni događaji iz druge polovine XX stoljeća:

Naziv „Franjevačko sjemenište“ od tada ostaje u upotrebi samo za internatski dio ustanove.

Daljnji razvoj Samostana i Franjevačke klasične gimnazije

U periodu 1968–1974. godine realizirani su značajni radovi na proširenju i modernizaciji kompleksa Samostana Svetog Bonaventure.

Prema unutrašnjem dvorištu najprije je izgrađena nova đačka trpezarija, a iznad nje dvorana za odmor sa terasom (dimenzija 13,50 x 9,00 m). Istovremeno je modernizirana kuhinja, koja je smještena u prostor nekadašnje đačke trpezarije.

U istom periodu:

• ponovo je uvedeno centralno grijanje;
• izvršena je sanacija krova;
• zamijenjen je malter na fasadama i u unutrašnjosti objekta;
• obnovljene su instalacije;
• uređeno je unutrašnje dvorište.

Dvorište je podijeljeno na:

1. ekonomski dio, popločan betonskim pločama;
2. ukrasni dio, uređen kao travnjak sa ukrasnim rastinjem.

U središtu unutrašnjeg dvorišta 1974. godine postavljen je kip Svetog Franje, rad autora A. Starčevića.

Dvije godine ranije, 1972. godine, na južnoj strani ispred samostana postavljeno je bronzano poprsje Svetog Franje, djelo poznatog umjetnika Ivana Meštrovića.

Biblioteka i muzejske zbirke

U sastavu samostana djeluje biblioteka čiji korijeni sežu u kraj XIX stoljeća, kada je osnovana u Gučoj Gori.

Razvoj bibliotečkog fonda:

Pored biblioteke, u okviru samostanskog kompleksa osnovane su i vrijedne muzejske zbirke:

Rekonstrukcija kompleksa 1985/86. godine

Tokom 1985. i 1986. godine izvršena je temeljita obnova kompleksa.

Radovi su obuhvatili:

• preuređenje glavne zgrade;
• uređenje unutrašnjeg dvorišta;
• unapređenje poljoprivrednog dobra;
• rekonstrukciju enterijera crkve;
• uređenje prostora za profesore;
• izgradnju i opremanje apartmanskih soba;
• uređenje soba u potkrovlju iznad sjemenišnih prostorija;
• postavljanje mramora u hodnicima;
• adaptaciju kuhinje i trpezarije.

U dvorištu su dodatno izgrađeni:

• objekat za pranje veša;
• garaže;
• radionica.

Istovremeno je adaptirana i nadograđena za jedan sprat kuća časnih sestara.

Period nakon 1992. godine

Franjevačkoj klasičnoj gimnaziji 1992. godine u potpunosti je vraćeno pravo javnosti.

Nakon početka rata u Bosni i Hercegovini iste godine, nastava je privremeno izmještena u Bašku Vodu (Republika Hrvatska), gdje je škola djelovala do 1996. godine.

Tokom ratnog perioda (1992–1995) nisu zabilježena značajnija oštećenja objekta Samostana Svetog Bonaventure.

U zgradi Konvikta bile su smještene jedinice Armije Republike Bosne i Hercegovine.

Obnova Konvikta nakon rata

Nakon 1995. godine Konvikt je vraćen u posjed franjevaca.

Prije njegovog ponovnog stavljanja u funkciju izvršena je sveobuhvatna adaptacija objekta, koja je obuhvatila:

• izgradnju savremeno opremljene kuhinje;
• uređenje učionica;
• izgradnju kapele;
• uređenje spavaonica za učenike;
• uređenje smještaja za profesore;
• formiranje dodatne etaže u potkrovlju spuštanjem visokih stropova.

Nakon obnove u Konvikt su ponovo smješteni učenici i profesori, a dio nastave za vanjske učenike organizovan je upravo u ovom objektu.

Modernizacija kompleksa nakon 2000. godine

Godine 2002. izvršena je zamjena svih vanjskih prozora na zgradi Samostana.

Nakon toga realizirane su brojne aktivnosti na unapređenju kompleksa:

• ugrađeno je dizalo;
• izgrađena savremeno opremljena kuhinja;
• popločani su pojedini dijelovi kompleksa kamenim pločama;
• obnovljen je dio učionica i spavaonica;
• značajno je unaprijeđena zaštita objekta od prodora vlage u prizemne dijelove Samostana i crkve Svetog Bonaventure.

Mjere zaštite nacionalnog spomenika

Radi trajne zaštite nacionalnog spomenika utvrđene su sljedeće mjere zaštite:

1. Dozvoljeni su isključivo konzervatorsko-restauratorski radovi, radovi tekućeg održavanja i radovi koji imaju za cilj prezentaciju spomenika, uz odobrenje Federalnog ministarstva nadležnog za prostorno uređenje i stručni nadzor nadležne službe zaštite naslijeđa Federacije Bosne i Hercegovine.
2. Prilikom konstruktivne sanacije, konzervacije i restauracije potrebno je u najvećoj mogućoj mjeri koristiti izvorne materijale i vezivna sredstva.
3. Dopuštena je adaptacija objekata nacionalnog spomenika radi njihovog prilagođavanja savremenim potrebama, pod uslovom da se očuvaju njihove stilske i historijske karakteristike, uz prethodno odobrenje nadležnog ministarstva i stručni nadzor službe zaštite.
4. Objekti se mogu koristiti u obrazovne i kulturne svrhe, odnosno na način koji neće ugroziti njihov integritet niti umanjiti njihov značaj u urbanoj strukturi grada.

Zaštita pokretnog naslijeđa

Iznošenje pokretnog naslijeđa iz Bosne i Hercegovine nije dopušteno.

Izuzetno, dozvoljeno je privremeno iznošenje pokretnog naslijeđa radi:

• prezentacije;
• restauracije;
• konzervacije.

Takvo iznošenje moguće je samo ukoliko se utvrdi da konzervatorske radove nije moguće izvesti u Bosni i Hercegovini ili ako se procijeni da se oni mogu kvalitetnije, brže ili ekonomičnije realizirati u inostranstvu.

7. Graditeljska cjelina – Stara džamija sa haremom u Goduši

Stara džamija sa haremom u Goduši kod Visokog proglašena je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine Odlukom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine, donesenom 17. aprila 2019. godine.

Predmet zaštite

Nacionalni spomenik čine:

• objekat Stare džamije u Goduši;
• harem sa nišanima.

Nacionalni spomenik nalazi se na prostoru označenom kao:

• k.č. 932;
• z.k. uložak broj 346;
• k.o. Goduša;
• Grad Visoko, Federacija Bosne i Hercegovine, Bosna i Hercegovina.

Na zaštićeno dobro primjenjuju se mjere zaštite propisane Odlukom Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine, u skladu sa Zakonom o provođenju odluka Komisije za zaštitu nacionalnih spomenika uspostavljene prema Aneksu 8. Općeg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini.

U skladu sa Pravilnikom o kriterijima vrednovanja dobara, podjeli po predmetu pravne zaštite i postupku kategorizacije nacionalnih spomenika, dobro je svrstano u kategoriju:

„Nacionalni spomenik od značaja za Bosnu i Hercegovinu“.

Nadležnost za provođenje mjera zaštite

Federacija Bosne i Hercegovine dužna je osigurati:

• pravne mjere zaštite;
• naučne mjere zaštite;
• tehničke mjere zaštite;
• administrativne mjere zaštite;
• finansijske mjere zaštite;

s ciljem očuvanja, konzervacije i prezentacije nacionalnog spomenika.

Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine utvrđuje tehničke uslove za izradu i postavljanje informativne ploče sa osnovnim podacima o spomeniku i odluci o njegovom proglašenju nacionalnim spomenikom.

Mjere zaštite nacionalnog spomenika

Radi trajne zaštite graditeljske cjeline utvrđene su sljedeće mjere:

1. Dozvoljeni su istraživački, konzervatorsko-restauratorski radovi, radovi tekućeg održavanja te radovi koji imaju za cilj prezentaciju spomenika, uz odobrenje federalnog ministarstva nadležnog za prostorno uređenje i stručni nadzor nadležne službe zaštite naslijeđa.
2. Izvorna namjena zaštićenog dobra ne smije biti promijenjena.
3. Nije dozvoljeno izvođenje radova koji bi mogli ugroziti nacionalni spomenik, uključujući:
4. • izgradnju novih objekata unutar zaštićene zone;
   • nadogradnju postojećih objekata;
   • proširenje postojećih građevina.
4. Nije dozvoljeno izmještanje starih nišana iz harema.
5. Vlasnik dobra dužan je brinuti se o spomeniku pažnjom dobrog domaćina.
6. Na nacionalnom spomeniku nije dozvoljeno postavljanje dodatnih elemenata bez prethodne saglasnosti nadležne službe zaštite naslijeđa, uključujući:
7. • informativne ploče;
   • jarbole za zastave;
   • reklamne panoe;
   • klima-uređaje;
   • druge slične elemente.

Izuzetak predstavlja službena informativna ploča Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine.

Prostorno-planska zaštita

Stavljaju se van snage svi provedbeni i razvojni prostorno-planski akti u dijelu u kojem su suprotni odredbama Odluke o proglašenju nacionalnog spomenika.

Sva nadležna tijela Federacije Bosne i Hercegovine, kantona i jedinica lokalne samouprave dužna su se suzdržati od poduzimanja radnji koje bi mogle ugroziti nacionalni spomenik ili dovesti u pitanje njegovu zaštitu.

Upis u zemljišne knjige

Nakon objavljivanja u „Službenom glasniku Bosne i Hercegovine“, Odluka se dostavlja nadležnom općinskom sudu radi upisa zabilježbe o proglašenju nacionalnim spomenikom u zemljišne knjige.

Konačnost odluke

U skladu sa članom V stav 4. Aneksa 8. Općeg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini, odluke Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine su konačne.

Obrazloženje odluke i prateća dokumentacija dostupni su zainteresiranim licima u prostorijama Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine, kao i putem njene službene web-stranice.

Historijski značaj Stare džamije u Goduši

Na osnovu dostupnih historijskih izvora, selo Goduša i džamija u njemu spominju se još u sidžilu sarajevskog mule iz 1565/1566. godine. Iako ne postoje precizni podaci o graditelju džamije, na osnovu starosti nišana koji se nalaze u haremu može se zaključiti da je džamija podignuta krajem XVI stoljeća.

Tokom svoje historije džamija je više puta obnavljana, a najobimniji zahvati izvršeni su tokom šezdesetih godina XX stoljeća.

Harem se nalazi na sjevernoj, sjeverozapadnoj i južnoj strani džamije i sadrži oko trideset nišana različitih oblika i dimenzija. Nekoliko najstarijih nišana može se sa sigurnošću datirati u kraj XVI stoljeća, dok ostali pripadaju XVIII, XIX i XX stoljeću. Većina nišana nema sačuvane natpise.

Stara džamija sa haremom u Goduši posjeduje značajnu:

• historijsku vrijednost,
• društvenu vrijednost,
• dokumentarnu vrijednost,
• ambijentalnu vrijednost.

Predstavlja vrijedan primjer manjih bosanskih džamija prekrivenih četverovodnim krovom sa karakterističnom valjkastom munarom.

Postupak proglašenja nacionalnim spomenikom

Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine zaprimila je 20. septembra 2012. godine prijedlog za proglašenje Stare džamije u Goduši nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine.

Nakon pokretanja postupka izvršen je uvid u:

• postojeće stanje i namjenu dobra;
• arhitektonsku dokumentaciju;
• fotografsku dokumentaciju;
• kopiju katastarskog plana;
• izvod iz posjedovnog lista;
• historijsku i stručnu dokumentaciju o dobru.

U skladu sa zakonskim procedurama, Komisija je omogućila svim zainteresiranim stranama da dostave svoja mišljenja i dokumentaciju vezanu za predmet proglašenja nacionalnim spomenikom.

U postupku su pribavljeni podaci od:

• Medžlisa Islamske zajednice Visoko;
• Općine Visoko;
• Federalnog ministarstva za prostorno uređenje;
• Zavoda za zaštitu spomenika Federacije Bosne i Hercegovine.

Lokacija

Stara džamija sa haremom nalazi se u selu Goduša, približno šest kilometara od Visokog.

Selo Goduša smješteno je iznad sastava Vilinskog potoka i potoka Palučak, koji formiraju potok Godušicu.

Nacionalni spomenik obuhvata:

• k.č. 932
• z.k. uložak broj 346
• k.o. Goduša

Grad Visoko, Federacija Bosne i Hercegovine, Bosna i Hercegovina.

Značaj za kulturno-historijsko naslijeđe

Stara džamija sa haremom u Goduši predstavlja jedan od najstarijih očuvanih sakralnih objekata na području Visokog iz osmanskog perioda. Zajedno sa historijskim nišanima u haremu svjedoči o višestoljetnom kontinuitetu života i duhovnosti na ovom prostoru te predstavlja važan segment kulturno-historijskog naslijeđa Grada Visoko i Bosne i Hercegovine.

Historijski kontekst Stare džamije u Goduši

Visoko i njegova okolina ušli su u sastav Osmanskog Carstva prije konačnog pada srednjovjekovne bosanske države pod osmansku vlast. Već 1462. godine Visoko postaje centar upravno-teritorijalne oblasti – visočke nahije, koja je najprije pripadala bobovačkom, a nakon 1470. godine sarajevskom kadiluku. Početkom XVI stoljeća, tačnije 1516. godine, Visoko dobija status kasabe.

Do 1640. godine u Visokom je izgrađeno sedam džamija, što svjedoči o intenzivnom urbanom i društvenom razvoju ovog područja u osmanskom periodu.

Kroz Godušu je prolazio poznati Sarajevski ili Kiridžijski put, kojim se roba, prvenstveno so iz Tuzle, dopremala prema Sarajevu i Mostaru. U neposrednoj blizini, ispod lokaliteta Mali Grac, nalazili su se han i pijaca, što potvrđuje značaj Goduše kao važnog komunikacijskog i trgovačkog prostora.

Naselja Ramadanovci, Poredje, Goduša, Vier, Čehići, Rajčići, Grajani i Zagorice historijski su činila cjelinu poznatu pod nazivom Goduša. Administrativnom reorganizacijom iz 1927. godine ova naselja formiraju zasebnu općinu pod istim imenom.

Područje Goduše smješteno je u kotlini potoka Godušica, desne pritoke rijeke Fojnice. Kotlina je okružena brdima sa svih strana, dok se prema sjeveru i jugu otvara uskim prolazima. Naselja su razvijena na blažim padinama kotline, a stanovništvo je tradicionalno bilo pretežno muslimansko.

U sidžilu sarajevskog mule za 1565/1566. godinu spominju se selo Goduša i džamija u njemu. Iako nema pouzdanih podataka o graditelju džamije, na osnovu starosti nišana u haremu može se zaključiti da je džamija podignuta krajem XVI stoljeća.

Džamija je tokom svoje historije više puta obnavljana. Pretpostavlja se da je prvobitno bila izgrađena sa drvenom munarom. Prva značajnija obnova izvršena je krajem XIX stoljeća, kada je najvjerovatnije izgrađena današnja kamena munara. Iz tog perioda potiče i sačuvani mihrab. Većina ostalih elemenata objekta rekonstruirana je tokom šezdesetih godina XX stoljeća, kada su izvedeni obimni građevinski zahvati.

Posljednja veća obnova džamije realizirana je 2007. godine.

Harem džamije i danas je aktivan. U njemu se ukopavaju mještani Goduše, prvenstveno članovi porodica:

• Halilović,
• Bečić,
• Koldžo,
• Šehović.

Opis dobra

Stara džamija u Goduši pripada tipu jednoprostornih džamija.

Objekat je pravougaone osnove dimenzija 11,44 × 7,22 m, a sastoji se od:

• ulaznog trijema,
• centralnog molitvenog prostora.

Unutrašnja visina objekta, mjerena od poda do stropa, iznosi približno 4,72 m.

Džamija je pokrivena četverovodnim krovom sa pokrovom od crijepa. Krovna konstrukcija izrađena je od drveta, dok su zidovi i munara zidani kamenom.

Debljina zidova iznosi približno 65 cm.

Ulaz u džamiju nalazi se na sredini sjeverozapadnog zida. Dimenzije ulaznog otvora su 110 × 150 cm, a zatvoren je dvokrilnim drvenim vratima.

Sa obje strane ulaza smješten je po jedan pravougaoni prozor, čime je osigurano prirodno osvjetljenje unutrašnjeg prostora džamije.

Arhitektura i harem Stare džamije u Goduši

Arhitektonske karakteristike džamije

Stara džamija u Goduši predstavlja vrijedan primjer tradicionalne bosanske sakralne arhitekture osmanskog perioda.

Ulazna fasada je jednostavno oblikovana, bez dekorativnih elemenata i natpisa iznad ulaza. Svi vanjski zidovi džamije malterisani su i obojeni bijelom bojom, što dodatno naglašava jednostavnost i autentičnost objekta.

Na objektu se nalazi više prozorskih otvora različitih dimenzija, koji osiguravaju prirodno osvjetljenje unutrašnjeg prostora. Prozori su starije izrade, podijeljeni na manja pravougaona polja, karakteristična za tradicionalnu gradnju ovog područja.

Munara

Munara je smještena uz jugozapadni zid džamije i predstavlja jedan od najzanimljivijih elemenata objekta.

Pristup munari omogućen je iz prostora mahfila. Izgrađena je od kamena, sa zidovima debljine približno 35 cm.

Posebnu vrijednost predstavlja njen valjkasti oblik, koji nije karakterističan za područje centralne Bosne. Munara ima otvoreno šerefe sa ogradom od kovanog željeza te kupasti završetak prekriven bakrom. Na vrhu se nalazi alem.

Na pojedinim dijelovima munare i danas su vidljivi ostaci dekorativnih elemenata izvedenih na bazi, tijelu munare i prostoru ispod šerefa.

Unutrašnjost džamije

Centralni molitveni prostor dimenzija je približno 10,14 × 5,92 m, dok visina prostora iznosi oko 4,72 m.

Najznačajniji element unutrašnjosti predstavlja mihrab, smješten na sredini jugoistočnog zida.

Mihrab je:

• izrađen od kamena;
• starije izrade;
• ukrašen geometrijskim motivima u zelenoj i rozoj boji;
• oblikovan sa istaknutim mihrabskim okvirom i krunom.

Iako je dio dekoracije danas oštećen, mihrab i dalje predstavlja jedan od najvrijednijih sačuvanih elemenata džamije.

Uz sjeveroistočni zid nalazi se mimber, dok je uz jugozapadni zid smješten ćurs. Oba elementa izrađena su od drveta.

Mahfil

Mahfil je smješten iznad ulaza u džamiju, duž sjeverozapadnog zida.

Karakterišu ga:

• drvena konstrukcija;
• drvena ograda;
• pristup putem drvenog stepeništa iz ulaznog prostora.

Harem Stare džamije

Uz džamiju se nalazi prostrani harem koji se i danas koristi za ukop mještana Goduše.

Nišani su raspoređeni:

• sjeverno od džamije;
• sjeverozapadno od džamije;
• južno od džamije.

Najstariji nišani nalaze se neposredno uz objekat džamije i prema obliku, načinu obrade i stilskim karakteristikama mogu se datirati u period blizak vremenu njene izgradnje, odnosno kraj XVI stoljeća.

U haremu su evidentirani brojni nišani različitih tipova:

• nišani u obliku stele;
• muški nišani sa turbanima;
• ženski nišani sa djevojačkim kapama;
• nišani ukrašeni rozetama;
• nišani sa sačuvanim natpisima na arapskom jeziku.

Posebno su značajni nišani porodica koje su stoljećima živjele na području Goduše, a koji predstavljaju vrijedan izvor podataka za proučavanje historije stanovništva ovog kraja.

Zaštita i trenutno stanje

Prije proglašenja nacionalnim spomenikom dobro je bilo evidentirano pod nazivom „Stara džamija u Goduši“, ali nije bilo upisano u Registar nepokretnih spomenika kulture Bosne i Hercegovine.

Prema dostupnim podacima:

• nema evidentiranih istraživačkih radova;
• nema zabilježenih konzervatorsko-restauratorskih projekata prije donošenja odluke Komisije.

Trenutno stanje

Objekat se nalazi u relativno dobrom stanju.

Najvažnije činjenice su:

• krovna konstrukcija i pokrov rekonstruirani su 2007. godine;
• harem se redovno održava;
• nema ozbiljnijih konstruktivnih oštećenja.

Uočeni problem

Na dijelovima zidova prisutna je kapilarna vlaga, koja se iz temelja prenosi prema zidnim površinama.

Zbog toga je potrebno izvršiti:

• sanaciju zidova;
• zaštitu od daljnjeg prodora vlage;
• kontinuirano praćenje stanja objekta.

Značaj nacionalnog spomenika

Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika Bosne i Hercegovine zaključila je da Stara džamija sa haremom u Goduši posjeduje izuzetne:

• historijske vrijednosti;
• dokumentarne vrijednosti;
• društvene vrijednosti;
• ambijentalne vrijednosti.

Džamija predstavlja svjedočanstvo o razvoju islamske kulture i života stanovništva centralne Bosne od XVI stoljeća do danas.

Posebna vrijednost ogleda se u očuvanoj sakralnoj funkciji objekta, autentičnom položaju u prostoru i kontinuitetu korištenja kroz više od četiri stoljeća.

Zbog navedenih karakteristika, Komisija je dobro svrstala u kategoriju:

„Nacionalni spomenik od značaja za Bosnu i Hercegovinu“.